محلول ضدعفونی کننده دست

محلول ضدعفونی کننده دست چیست و از چه موادی ساخته شده است؟ هر ساله عدم رعایت بهداشت  بیماری های زیادی را به وجود می آورد و موجب مرگ و میر افراد زیادی در سرتاسر دنیا می گردد. با این حال شستن دست ها و رعایت بهداشت می تواند در وهله ی اول جلوی گسترش و ابتلا به این بیماری ها را بگیرد. طبق گفته ی دانشمندان شستن دست ها با آب و صابون بهترین گزینه می باشد. با این حال در صورت نبود صابون می توان از ژل ، پد و یا محلول های الکلی استفاده نمود. در این متن با این مواد بیشتر آشنا می شویم و تاثیر آن ها را بر روی ویروس ها ، باکتری ها و طرز تهیه محلول ضد عفونی کننده دست الکلی و ساخت آن را بررسی می کنیم. پس با ما همراه باشید.

چرا ضد عفونی کننده های الکلی ؟

این مواد به دلیل سهولت در استفاده و در دسترس بودن، بیشتر از آب و صابون طرفدار پیدا کرده اند. با این حال باید توجه نمود که در هنگام استفاده از محلول های الکلی از مالش دادن و پاک کردن آن ها پس از استفاده بپرهیزیم و صبر کنیم که در اثر جریان هوا خشک شوند. در غیر این صورت شاهد کاهش خاصیت ضدعفونی سازی آن ها خواهیم بود. علاوه بر این چگونگی ساخت این محصولات از اهمیت بالایی برخوردار است و می تواند تاثیر مستقیمی بر روی عملکرد این مواد برای تمیز سازی داشته باشد.

لازم به ذکر است که این محصولات تمیز کننده در مواردی که سطح باکتری های دست بالا است و یا در جلوگیری از عفونت های خاص ، جایگزین مناسبی برای آب و صابون به شمار نمی آیند.

مواد الکلی

طبق گفته سازمان بهداشت جهانی (WHO) ، “مواد ضدعفونی کننده الکلی (مایع ، ژل یا فوم) به محصولاتی  گفته می شود که برای استفاده در دست ها و به منظور غیرفعال کردن میکروارگانیسم ها و یا به طور موقت سرکوب رشد آنها طراحی شده باشد. چنین محصولاتی ممکن است حاوی یک یا چند نوع الکل مواد مرطوب کننده و یا نگهدارنده باشند.”

محصولات الکلی که برای این منظور مورد استفاده قرار می گیرند معمولا یکی از موارد زیر و یا ترکیب دو مورد از آن ها می باشد:

اتانول: در غلظت 60 تا 85 درصد برای از بین بردن ویروس ها

n-پروپانول:  در غلظت 60 تا 80 درصد و برای از بین بردن باکتری ها

ایزوپروپیل الکل : در غلظت 60 تا 80 درصد و برای از بین بردن باکتری ها

نکته: غلظت های فوق به دلیل وجود آب و تاثیر گذاری بیشتر این مواد در از بین بردن پروتئین سلول های بیگانه مورد استفاده قرار می گیرد.

آشنایی با ایزوپروپیل الکل و خواص ضدعفونی کنندگی آن

ضدعفونی کننده های غیر الکلی:

بنزالکونیوم کلرید ، ماده ی فعال موجود در بیشتر محصولات ضد عفونی کننده دست بدون الکل است که امروزه در دسترس می باشد. این ماده غیر قابل اشتعال است و غلظت کم آن نسبتاً غیر سمی می باشد. مطالعات نشان می دهد این مواد ممکن است تاثیر گذاری مناسبی برای همه ی میکروب ها از خود نشان ندهند.

 با این حال این مواد در بازار هنوز جایگاه ویژه ای ندارند و همچنان محلول های الکلی طرفداران بیشتری در بین مردم دارند. ژل ها و محلول های بر پایه ی الکل توسط بیشتر سازمان های بهداشتی مورد حمایت قرار می گیرند و به همین دلیل معتبرتر شناخته می شوند

آب و صابون یا محلول های الکلی؟

CDC شستن دست ها را با آب و صابون توصیه می کند زیرا شستشوی دست باعث کاهش انواع میکروب ها و مواد شیمیایی روی دست ها می شود. اما اگر صابون و آب در دسترس نباشد ، استفاده از یک ضدعفونی کننده دست با حداقل 60 درصد الکل می تواند در جلوگیری از مریض شدن و انتشار میکروب به دیگران به شما کمک کند ولی با این حال نمی توان از تمیز بودن آن نسبت به سایر آلاینده ها مطمئن بود. زیرا ضدعفونی کننده های دست الکلی در بعضی مواقع تعداد میکروب های دست را به سرعت کاهش می دهند ، اما نمی توانند همه ی انواع جرم ها را از بین ببرند.

یکی از دلایل دیگری که CDC صابون را گزینه ی بهتری نسبت به محلول های الکلی می داند عدم استفاده ی به اندازه از این الکل ها می باشد. همچنین ممکن است مصرف کنندگان قبل از تاثیر گذاری این مواد بر روی میکروب ها به سرعت آن را خشک نمایند.

محلول های شست و شو در ازبین بردن چربی ها کمتر موثر واقع می شوند

در محیط های کاری ای مانند بیمارستان که اغلب افراد با میکروب ها سر و کار دارند استفاده از الکل ها می تواند بسیار موثر واقع شود. اما در صورتی که فرد دستانی بسیار آلوده و یا چرب دارد لازم است تا با آب و صابون آن را شستشو دهد. هنگامی که دست ها به شدت کثیف و یا چرب هستند ، ضدعفونی کننده دست ممکن است به خوبی تاثیر نکند.

ضدعفونی کردن دست ها

ضد عفونی کننده های الکلی ممکن است مواد شیمیایی مضر مانند سموم دفع آفات و فلزات سنگین را از دست خارج نکنند.

بنابراین اگر با این مواد سر و کار دارید حتما دست های خود را با آب و صابون شست و شو دهید.

میزان تاثیر گذاری

میزان تاثیر گذاری این مواد به قدری هست که می تواند باکتری های گرم مثبت، گرم منفی، پاتوژن های مقاوم، مایکوباکتریوم توبرکلوزیس ، HIV ، ویروس آنفلوانزا را از بین ببرد.

تحقیقات نشان می دهد این ضد عفونی کننده ها در جلوگیری از شیوع آنفولانزای فصلی ، H1N1 ، URI و سایر بیماریهای مبتنی بر ویروس و باکتری  بسیار موثر است.

مطالعه ای در سال 2017 ، به بررسی فعالیت  این محلول ها بر روی ویروس های نوظهوری ، مانند ویروس ابولا ، ویروس (Zika (ZIKV ، سندرم حاد تنفسی  خاورمیانه (MERS)  و سندرم حاد کرونا ویروس (SARS-CoV) پرداخت و نتایج آن در مجله بیماریهای عفونی منتشر گردید . بر اساس این مطالعات ویروس ها طبق فرمولاسیون ساخت مورد تایید WHO ( محلول های بر پایه ی اتانول و ایزوپروپیل الکل) از بین خواهند رفت. در نتیجه در سال های اخیر و با شیوع ویروس های گوناگون اغلب دولت ها و سازمان های بهداشتی مردم را به استفاده ی مرتب از این محلول ها تشویق می نمایند.

نکته:

محلول های ضدعفونی کننده دست خوراکی نمی باشند و مصرف و بلعیدن این مواد می تواند مسمومیت های زیادی را پدید آورد به طوری که  مرکز کنترل سم آمریکا بین سالهای 2011 تا 2015 حدود 85000 تماس در زمینه ی مسمومیت کودکان در اثر بلعیدن این محلول ها دریافت کرده است.

در ویدیوی زیر با این مواد بیشتر آشنا شوید:

فرمول محلول ضدعفونی کننده دست الکلی:

این محصولات به صورت فوم ، ژل، محلول و … حاوی مواد شیمیایی گوناگونی می باشند. به طور کلی هر شرکت فرمولاسیون تولید خاص خود را دارد. در ادامه به دو فرمولاسیون پیشنهادی WHO برای ساخت محلول های ضدعفونی کننده دست بیشتر می پردازیم:

فرمولاسیون 1:

  • استفاده از اتانول 98 درصد
  • هیدروژن پراکسید 3 درصد: این ماده خاصیت ضدعفونی کنندگی دارد و می تواند اسپور های باکتری را که معمولا به کمک الکل ها از بین نمی روند نابود کند.
  • گلیسیرین 98 درصد: این ماده به منظور بهبود خواص محلول مورد استفاده قرار می گیرد و به دلیل خاصیت مرطوب کنندگی ای که به پوست می بخشد سبب جلوگیری از خشکی آن می شود. با این حال می توان از مرطوب کننده های دیگری نیز استفاده نمود. اما به دلیل ارزان تر بودن، خواص بیشتر و همچنین محلول پذیری بالا در آب و الکل این ماده در بین تولید کنندگان محبوبیت بیشتری دارد.
  • آب مقطر یا آب سرد جوشیده شده

روش ساخت

8333 میلی لیتر از اتانول را به  ظرفی انتقال می دهیم و به آن 417 میلی لیتر هیدروژن پراکسید اضافه می کنیم. سپس 145 میلی لیتر گلیسرول را به محلول فوق اضافه می کنیم. از آنجایی که گلیسرول ویسکوزیته ی بالایی دارد لازم است تا دیواره های ظرف را با آب مقطر شست و شو دهید تا گلیسرول چسبیده به دیواره نیز به محلول اضافه گردد.

سپس محلول فوق را به ظرفی انتقال دهید و آن را با آب مقطر به حجم 10 لیتر برسانید.

محلول را مرتبا تکان دهید.

سپس می توانید محلول ساخته شده را درون ظرف های دلخواه ریخته و سپس از آن استفاده کنید. باید توجه نمود که محلول های موجود را به مدت 72 ساعت استفاده نکنید تا اگر باکتری و یا اسپور در ظرف های مورد استفاده وجود داشته باشد از بین برود.

محصول ضدعفونی کننده ساخته شده با این روش سرانجام حاوی 80 درصد اتانول، گلیسیرین 1.45 درصد و هیدروژن پراکسید 0.125 درصد خواهد بود. ( درصد های ذکر شده V/V  می باشند.)

فرمولاسیون 2:

  • ایزوپروپیل الکل 99.8 درصد/ به مقدار 7515 میلی لیتر
  • هیدروژن پراکسید 3 درصد / 417 میلی لیتر
  • گلیسیرین 98 درصد / 145 میلی لیتر
  • آب مقطر و یا آب سرد جوشیده شده

ساخت فرمولاسیون 2 نیز همانند فرمولاسیون 1 می باشد . در این فرمولاسیون به جای اتانول از ایزوپروپیل الکل استفاده شده است.

محصول نهایی ساخته شده حاوی 75 درصد ایزوپروپیل الکل، 1.45 درصد گلیسرول و 0.125 درصد هیدروژن پر اکسید می باشد.

نکته: وجود هر گونه افزودنی که به فرمولاسیون محصولات ضد عفونی کننده دست افزوده می شود باید در برچسب محصول قید شود. با این حال استفاده از افزودنی های رنگی و یا معطر به دلیل ایجاد آلرژی توصیه نمی شود.

منبع:

https://www.who.int/gpsc/5may/Guide_to_Local_Production.pdf

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK513254/

https://www.cdc.gov/handwashing/show-me-the-science-hand-sanitizer.html

44 نظر برای «محلول ضدعفونی کننده دست چیست و فرمول تهیه آن»

  • حمید می‌گوید:

    سلام من 2 تا سوال داشتم اول اینکه هیدروژن پراکسید 3 درصد همون آب اکسیژنه هست یا نه؟
    دوم آب اکسیژنه 3 درصد میشه با آب درصد شو پایین آورد و به عنوان ضد عفونی کننده دست استفاده کرد و آیا موثر هست برای کرونا ؟

    • مبتکران می‌گوید:

      بله هیدروژن پراکسید همان آب اکسیژنه هست اما به این موضوع توجه داشته باشید که این ترکیب در صورت تماس با پوست دست انسان بسیار سوزش آور هست. و برای ساخت محلول های ضد عفونی کننده حتما از محلول رقیق 3 درصد آن استفاده کنید. و در خصوص بخش دوم سوال شما این که محلول رقیق 3 درصد آب اکسیژنه به دلیل رقت زیاد به تنهایی توانایی از بین بردن ویروس ها و باکتری ها را ندارد و باید حتما در کنار الکل 70 درصد از آن استفاده شود.

  • حسین می‌گوید:

    با سلام.امروزه تو داروخونه ها الکل اتانول اصلا گیر نمیاد میشه جایگزین برای ضد عفونی کردن دست استفاده کرد؟؟؟

    • مبتکران می‌گوید:

      خیر. طبق توصیه های سازمان WHO, هیدروژن پراکسید تا میزان 3% در محلول می توان از آن رای ساخت محلول های یضد عفونی کننده استفاده کرد.

  • علی رضا می‌گوید:

    باسلام وتشکر ازجنابعالی من مقداری للکل ایزو پروپیل تهیه کردم درصورت استفاده برای ضدعفونی کردن دست به مشکلاتی برنمیخوریم

    • مبتکران می‌گوید:

      با سلام خیر این ماده در غلظت های 60 الی 80 درصد می تواند خاصیت ضدعفونی کنندگی مناسبی داشته باشد. استفاده بیش از حد از الکل ها می تواند سبب خشکی پوست شود. برخی افراد نیز ممکن است نسبت به این مواد حساسیت های پوستی نشان دهند.
      در صورت در دسترس نبودن آب و صابون، استفاده از الکل ها می تواند بهترین گزینه برای تمیز سازی دست ها باشد

  • رامین می‌گوید:

    سلام
    در ابتدای این مطلب در مقابل ایزوپروپیل نوشته شده “از بین بردن باکتری ها”
    آیا این الکل بر روی ویروس ها اثر ندارد ؟

    • مبتکران می‌گوید:

      با سلام طبق فرمولاسیون ارائه شده توسط WHO این ماده برای از بین بردن ویروس ها نیز استفاده می شود .
      اما به دلیل آن که تاثیر پذیری بیشتر اتانول را بر روی ویروس ها و ایزوپروپیل الکل بر روی باکتری ها اثبات شده است، معمولا اتانول و یا مخلوط این دو الکل با یکدیگر گزینه ی مناسبتری است برای ساخت محلول های ضدعفونی کننده ی دست

  • مختار می‌گوید:

    سلام آیا شیشه شورها مناسب برای ضدعفونی صفحه گوشی از ویروس کرونا هستن یا خیر؟.تو ترکیباتش نوشته اتانول و الکل _اتر ولی درصدشو ننوشته

    • مبتکران می‌گوید:

      با سلام.
      خیر برای ضدعفونی کردن سطوح نمی توان از شیشه شور استفاده نمود. چرا که علارغم داشتم الکل, اما درصد آن پایین است و اثر ضدعفونی کنندگی ندارد.
      با تشکر

  • سجاد می‌گوید:

    بجایه هیدروژن پرکساید میشه از محلول آکواکلین که حاوی هیدروژن پرکساید و نمک نقره است استفاده کرد؟

    • مبتکران می‌گوید:

      خیر, چون از عوارض جانبی مواد همراه در ترکیبی که فرمودین مطمئن نیستیم, و همین طور ترکیب درصد هیدروژن پراکساید آن نیز مشخص نیست, استفاده از ترکیب نام برده به هیچ وجه توصیه نمی شود. توجه داشته باشید که هیدروژن پراکسید غلیظ می تواند تاثرات سوختگی شدیدی در صورت تماس با پوست انسان ایجاد کند.
      با تشکر

  • میلاد می‌گوید:

    سلام با تشکر از سایت خوب و پاسخگویی شما
    ترکیب ایزو پروپیل الکل و اتانول آیا ضد عفونی کننده بهتری است یا هر کدام رو جدا گانه استفاده کنیم
    لطفا فرمول ضد عفونی کننده که هر دو ایزو پروپیل الکل و اتانول رو با هم داشته باشه بگین ممنون

  • امین می‌گوید:

    سلام و خسته نباشید
    من اسپری ضدعفونی 250mL خریدم به اسم آواکل (روش نوشته محلول ضدعفونی کننده پوست,محل تزریق و کلیه تجهیزات پزشکی) که من برای دست و میز محل کارم ازش استفاده میکنم, مواد تشکیل دهندش این 3تا رو نوشته( ایزوپروپیل الکل , امونیوم کوارترنر ,بی کوانیدین ) با همین املاء و درصد ترکیبشون رو هم ننوشته ,
    تست کردم آتش هم نگرفت…
    میخواستم از شما بپرسم که آیا مصرف این محلول ضد عفونی برای از بین بردن ویروس کرونا خوب است؟ یا استفاده نکنم؟
    یا با الکل 70درصد که از داروخانه خریدم ترکیب کنم(اگر باید ترکیب کنم با چه فرمول و اندازه ای باید اینکار رو انجام بدم (چند به چند) اگر دقیق بفرمایید ممنون میشم ؟
    الکل 96 درصد هم میتوانم مقداری تهیه کنم, اگر با 96 درصد بهتره ترکیب کنم ,لطف کنید بفرمایید چند به چند ترکیب کنم…؟
    با تشکر

  • فتحی می‌گوید:

    با سلام و تشکر از اطلاعات خوبتون
    آیا میتوان ژل آلوورا و روغن هایی مانند دارچین نیز در ترکیب ذکر شده استفاده نمود؟ در صورت مثبت بودن جواب مقدار آنها چقدر باشد؟

    • مبتکران می‌گوید:

      با سلام بله می شود.
      طبق فرمولاسیون سازمان بهداشت جهانی از مواد زیر برای ساخت محلول شست و شو استفاده می شود
      اتانول 96% (نسبت حجمی): 833.3 میلی لیتر
      (در نهایت به غلظتی در حدود 80 می رسد)

      هیدروژن پراکسید 3% : 41.7 میلی لیتر

      گلیسیرین 98%: 14.5 میلی لیتر

      شما می توانید به جای گلیسیرین از ژل آلوورا استفاده کنید

      طریقه ی ساخت نیز مثل مراحل ذکر شده در همین پیج می باشد

  • سلام
    با تشکر از راهنمایی های خوب شما، ۲ سوال خدمتتان داشتم، جهت تهیه محلول ضد عفونی کننده موثر بر ویروس ها آیا میزان ایزوپروپیل الکل و اتانل جهت تشکیل ۷۰٪ از محلول مهم است یا خیر و آیا جهت اطمینان میتوان ۳ تا ۵٪ هیدروژن پراکساید نیز به آن افزود؟ سپاس

    • مبتکران می‌گوید:

      با سلام محلول شما باید حاوی 70 درصد الکل (اتانول یا ایزوپروپیل الکل) باشد در نتیجه باید محاسبه نمایید که چه مقدار الکل (با درصد مشخص) بر دارید تا بتوانید الکل 70 درصد بسازید.
      بله در همین متن نیز اشاره شده است که طبق فرمولاسیونی که WHO ارائه داده است هیدروژن پراکسید 3 درصد خاصیت ضدعفونی کنندگی دارد و می تواند اسپور های باکتری را که معمولا به کمک الکل ها از بین نمی روند را نابود کند.

  • آذین می‌گوید:

    سلام. ممنون از مطالب خوبتون. من شیشه شویی خریدم که در ترکیبات نوشته: الکل اتانول96%، سدیم لوریل اتر سولفات70%، نوتیل فنل پلی اتیلن گلیکول اتر10مول، پلی کوارت 149،آمونیاک،اسانس
    آیا با آن می توان دست یا سطوح را ضدعفونی کرد؟

    • مبتکران می‌گوید:

      با سلام ، خیر شیشه شوی را تنها برای تمیز سازی سطوح شیشه ای استفاده نمایید زیرا با استفاده از این ماده بر روی سایر سطوح شاهد تغییر رنگ و یا ایجاد خوردگی بر روی سطوح خواهید بود.
      علاوه بر این به هیچ وجه از این ماده برای ضدعفونی نمودن دست هایتان استفاده نکنید
      اتانول موجود در این ترکیب درصد بالایی دارد که برای ضدعفونی سازی موثر نمی باشد و همچنین مواد موجود در این شیشه پاک کن می توانند سبب ایجاد آسیب به پوست و مشکلات سلامتی برای شما شوند

    • مبتکران می‌گوید:

      با سلام خیر این ماده خاصیت ضد عفونی کنندگی مطلوبی ندارد و به هیچ وجه برای تمیز سازی سطوح و دست استفاده نمی شود. علاوه بر این متانول یک ماده سمی و خطرناک است که بخارات آن و یا جذب پوستی و نوشیدن آن می تواند سبب مسمومیت و یا حتی مرگ شود.

  • با سلام و تشکر
    سوال دارم ممنون میشم جواب بدید
    ایا قاطی کردن محلول ضدعفونی دست پایه اتانول و ایزوپروپیل محلول رو خراب میکنه؟ از هر کدوم یکم دارم میخوام مخلوط کنم اگه ضرر نداره و خواصش از بین نمیره

    • مبتکران می‌گوید:

      با سلام.
      خیر هر دو این مواد ضدعفونی کننده محسوب می شوند و استفاده مخلوط ترکیبی آنها مشکلی را به وجود نمی آورد.

  • میلاد می‌گوید:

    سلام برای پاک کردن سطوح آیا نسبت ۱ لیترآب به ۲۰ سی سی وایتکس موثر هست؟
    اگر میشه فرمول ضد عفونی کننده با وایتکس رو هم بگید ممنون

    • مبتکران می‌گوید:

      خیر. برای ضدعفونی سازی دست ها استفاده از ایزوپروپیل الکل 65% توصیه می شود. فقط ممکن هست به تنهایی موجب خشکی پوست دست شود ا این جهت توصیه می شود همراه با مقداری گلیسرول از این ترکیب استفاده گردد.

  • ناشناس می‌گوید:

    سلام من محصولی خریدم با این مشخصات
    بنزال کونیوم کلراید و گیلیسرین /اتانول پروپلین گلایکول ترکیبات پایدار کننده، اسانس، روش ننوشته چند درصد اتانول داره، و تست کردم روی سطح صاف افشان کردم اتش نگرفت، روش نوشته شده برای ویروس و باکتری ها، ایا میتونم با خیال راحت استفاده کنم؟

    • مبتکران می‌گوید:

      با سلام این محصول جز ضد عفونی کننده های غیر الکلی به حساب می آید با این حال مقدار اثر گذاری این ماده بر روی همه ی میکروب ها به اثبات نرسیده است. اما CDC در صورت نبود محصولات الکلی یا آب و صابون استفاده از ضد عفونی کننده های غیر الکلی را نیز پیشنهاد می کند.
      درباره ی این ماده در ابتدای همین متن بیشتر می توانید بخوانید.

  • میثم می‌گوید:

    بابت توضیحات خوب ومفیدتون سپاسگزارم اما چه فایده الکل 70 درصد وماسک و ژله ضد عفونی کننده اصلا پیدا نمیشه

    • مبتکران می‌گوید:

      با سلام.
      خیر برای ضد عفونی کردن سطوح از الکل های اتانول و ایزوپروپیل الکل با آب صرفا استفاده کنید که خطری نیز به همراه نداشته باشند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *